مرتضى راوندى
270
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي )
( 1252 ه . ق ) مورد مطالعه قرار مىدهد به خوبى به نيّت دولت از انتشار اين روزنامه واقف مىگردد . در مقدمه اعلامنامه جملات و مطالب زير جالب توجه است : « . . . از آنجا كه اعظم تربيت ، آگاه ساختن خلق از كار جهان است ، لهذا به حسب حكم شاهنشاهى ، كاغذ اخبارى مشتمل بر اخبار شرقيّه و غربيّه در دار الطّباعه ثبت و به اطراف و اكناف فرستاده خواهد شد : اما اخبار شرقيّه عبارتست از تازههاى كشور عربستان و آناتولى ( حبشه ) و ارمن ( ارمنستان ) و ايران و خوارزم و توران ( تركستان ) و سيبريه و مغولستان و تبّت و چين و ماچين و هندوستان و سند و كابل و قندهار . . . و اخبار غربيّه عبارتست از اخبار فرنگستان ، آفريقا ، آمريكا ( ينگى دنيا ) . . . مختصرا هر آنچه تازگى داشته و استماع آنها مورث آگاهى و دانش و عبرت اهالى اين مملكت خواهد بود ، ماهى يك مرتبه طبع و در همه ممالك انتشار خواهد يافت . . . بر همه طبقات لازم است كه به مفاد : كن فى زمانك مثل اهل زمانك ، به نهجى در رفتار و كردار خود قرار و مدار دهند كه عامه خلق از آن قرار زندگى مىكنند . . . ( بعد ، چند صفحه از اين اعلامنامه وقف توصيف خدمات فتحعليشاه و محمد شاه قاجار شده و در پايان ضمن معرفى هنرمندان و صنعتگران ايران ، از تلاشى كه براى بىنيازى ايرانيان از مصنوعات خارجى به عمل آمده ، چنين ياد شده است : نخستين تلاش در راه بىنيازى ايرانيان از مصنوعات خارجى « . . . در اين خجسته عهد ، زحمت هيچ هنرمند و صنعتگر ضايع و باطل نشود و هركس خدمتى كند متضمّن سود دولت علّيه باشد ، از مكارم و انعام خسروى بهرهياب خواهد گشت : ميرزا زين العابدين تبريزى كه از هنروران روزگار است كاغذگرخانه ساخته ، سال قبل از خزانه عامره اخراجات به او رسيد به فرنگ رفت ، و يحتمل در اين سال ماهوت خليجان تبريزى بطورى ترقى كند كه نياز عموم ناس از آنجا به عمل آيد و همچنين كاغذ به نحوى بيرون آيد كه از كاغذ خارج ، مستغنى شويم و اهل صنايع و هنروران هر شهر . . . هر كه پارچهيى اختراع كرد كه متضمن منفعتى باشد ، پارچهء مزبور را به حضور اولياى دولت آورد ، حكم محكمى به او مرحمت مىشود كه از اخراج ديوانى معاف باشد و به غير از او كسى مباشر اين كار نشود ، عاليجاه حاتم خان جبّهدار باشى كه وحيد عصر است ، فشنگى تتبّع كرده كه بهترين اسباب حربست و در ازاء آن نشان دولتى با انعام و خلعت به او مرحمت مىشود . - « بريبارى » نام كه يكى از استادان باروتسازى ايتالياست باروتخانهيى ساخته كه با چرخ آبى باروت مىكوبد . . . نشان مرصّع شير و خورشيدى به او مرحمت شد . . . محمد عليخان قورخانچى باشى كه از تربيتيافتگان